Kürdistan, orada yaşayan ve kendisini Kürdistani olarak tanımlayan herkesin ülkesidir.
Böyle bir ülke, yalnızca ortak bir ulusal kimlik üzerinden değil; farklı inançların, dillerin, kültürlerin ve aidiyetlerin eşit koşullarda bir arada yaşayabilmesini sağlayacak toplumsal ve siyasal bir sözleşmeyle mümkün olabilir.
Aynı aidiyeti paylaştığını düşünen insanlar arasında bile farklı kimlik algıları, siyasi tercihler ve toplumsal beklentiler bulunabilir. Önemli olan, bu farklılıkları ortadan kaldırmak değil, herkesin özgürce yaşayabileceği bir düzen kurmaktır.
Bu nedenle, nasıl bir Kürdistan istediğimiz sorusu bugün de büyük önem taşımaktadır.
Kürt ulusal siyasetinde bağımsız Kürdistan talebi önemli bir yer tutmaktadır. Ancak bağımsızlık hedefinin hangi siyasal ve yönetsel modelle hayata geçirileceği en az bağımsızlık talebi kadar önemlidir.
Eğer hedeflenen model, yalnızca mevcut merkezi devlet yapısının başka bir biçimde yeniden üretilmesinden ibaretse, bu durum toplumun geniş kesimlerinin hak ve özgürlüklerini güvence altına almaya yetmeyecektir.
Merkeziyetçi ve tekçi yönetim modelleri, çoğunluğun kimliğini esas alarak diğer kimlikleri zaman içinde bu kimliğin içinde eritme tehlikesini taşır. Oysa özgür bir toplum, farklılıkları ortadan kaldırarak değil, onları eşit yurttaşlık temelinde güvence altına alarak kurulabilir.
Ben, bütün renklerin yer aldığı, her renkten çiçeğin özgürce açabildiği bir ülke istiyorum. Dikenli gülünden dikensiz çiçeğine kadar her rengin, her kimliğin kendisine yer bulabildiği bir ülke…
Hiçbir kimliğin başka bir kimlik üzerinde üstünlük kurmasını kabul etmiyorum. Burada kastettiğim; inanç, dil, kültür ve aidiyet farklılıklarının eşitlik temelinde temsil edilmesi ve güvence altına alınmasıdır.
Kürt siyasi partileri ve örgütleri, bu gerçekliği dikkate alarak programlarını yeniden değerlendirmelidir. Toplumun bütün kesimlerini kapsayan, farklı kimliklerin haklarını somut biçimde güvence altına alan ve günümüzün ihtiyaçlarına cevap veren siyasi programlar geliştirilmelidir.
Bunun yanında sivil toplum kuruluşlarının, aydınların ve farklı toplumsal kesimlerin temsilcilerinin de Kürdistan’ın geleceğine ilişkin alternatif yönetim modelleri üzerinde çalışması gerekmektedir. Özellikle federalizm, bölgesel özerklik, yerinden yönetim ve yerel demokrasi gibi modeller, toplumsal ihtiyaçlar ve yerel koşullar dikkate alınarak tartışılmalıdır.
Federal yapı ve özerk bölgeler
Kürdistan’ın toplumsal gerçekliğine uygun modellerden birinin, federal bir yapı içerisinde yerel ve bölgesel özerkliklerin oluşturulması olduğunu düşünüyorum.
Bu modelde amaç, belirli bölgelerde yoğun olarak yaşayan toplulukların kendi yerel meselelerini kendilerinin yönetebilmesi; dillerini, kültürlerini ve diğer kimlik özelliklerini özgürce yaşatabilmesidir. Böyle bir sistemin başarılı olabilmesi için yalnızca çoğunlukta bulunan toplulukların değil, azınlıkta kalanların da haklarının güvence altına alınması gerekir.
Örneğin Zazaların yoğun olarak yaşadığı Dersim, Bingöl ve Elazığ’ın bazı bölgelerinde, ayrıca Diyarbakır, Siverek ve başka yerleşimlerde yerel dil ve kültür politikaları bölgenin toplumsal yapısına uygun biçimde düzenlenebilir.
Bu bölgelerde Zazakînin resmî ve kamusal yaşamda etkin biçimde kullanılması, eğitim ve kamu hizmetlerinde güvence altına alınması; Kurmancînin de ikinci resmî dil veya bölgesel düzeyde güvence altındaki dil olarak tanınması tartışılabilir.
Benzer biçimde Kurmancî konuşan nüfusun yoğun olduğu bölgelerde Kurmancînin aynı haklara sahip olması, Zazakînin ise ilgili bölgelerde ikinci dil olarak korunması ve desteklenmesi mümkündür.
Burada esas alınması gereken, diller arasında üstünlük kurmak değil; yerel toplulukların ihtiyaçlarını, nüfus yapısını ve bireylerin dil haklarını birlikte gözeten bir sistem oluşturmaktır. Hiçbir dilin veya kimliğin diğerine karşı ayrıcalık elde etmediği, herkesin kendi dilinde eğitim ve kamu hizmetlerine erişebildiği bir düzen hedeflenmelidir.
Bu yaklaşım yalnızca Zazalar ve Kurmançlarla sınırlı kalmamalıdır. Ezidiler ve diğer gayrimüslim topluluklar da dillerini, inançlarını, kültürlerini ve toplumsal yaşamlarını özgürce sürdürebilmeleri için gerekli hukuki ve kurumsal güvencelere sahip olmalıdır.
İnanç özgürlüğü ve toplumsal özerklik
İnanç kimlikleri açısından da benzer bir özgürlük anlayışı benimsenmelidir. Aleviler, Sünniler, Ezidiler ve diğer inanç toplulukları, kendi inanç esaslarına uygun biçimde örgütlenebilmeli; ibadetlerini, eğitimlerini ve kültürel faaliyetlerini özgürce sürdürebilmelidir.
İnanç topluluklarının kendi iç işlerini düzenleme ve kurumlarını oluşturma hakkı güvence altına alınmalıdır. Bununla birlikte, inanç hizmetlerinin finansmanı ve örgütlenmesi konusunda her topluluğun kendi tercihlerini yapabilmesi, devletin ise bütün inançlara ve inançsızlara karşı eşit mesafede durması önemlidir.
Bu tür bir özerklik, toplulukların kendi içine kapatılması veya farklı inanç gruplarının birbirinden ayrılması anlamına gelmemelidir. Aksine, bireylerin hem kendi inançlarını özgürce yaşayabilmelerini hem de farklı topluluklarla eşit koşullarda ortak bir kamusal yaşamı paylaşabilmelerini sağlamalıdır.
Hiçbir insan, yaşadığı bölgede çoğunlukta bulunan bir inanca veya kimliğe uyum sağlamak zorunda bırakılmamalıdır. Hiçbir topluluk da kendi kimliğini koruyabilmek için başka bir topluluğun haklarını sınırlamak durumunda kalmamalıdır.
Ortak yaşamın siyasi sözleşmesi
Kürdistan gibi çok kimlikli, çok dilli ve çok inançlı bir coğrafyada kalıcı özgürlük, ancak farklılıkların eşitliği esas alan bir siyasal sözleşmeyle mümkün olabilir.
Bu sözleşmenin temelinde bireysel hak ve özgürlükler, toplulukların kültürel hakları, yerel demokrasi, adil temsil, hukukun üstünlüğü ve hiçbir kimliğin diğerine üstünlük kuramaması bulunmalıdır.
Federalizm ve özerklik, kendi başlarına bütün sorunları çözecek sihirli formüller değildir. Önemli olan, bu modellerin hangi demokratik ilkeler üzerine kurulduğu ve bütün toplum kesimlerinin haklarını ne ölçüde güvence altına aldığıdır.
Kürt toplumunun geleceği, yalnızca ortak bir kimliğin etrafında birleşmekle değil, bu kimliğin içindeki farklılıkları da özgürce yaşatabilmekle şekillenecektir.
Birbirini ötekileştirerek, yok sayarak veya üstünlük kurmaya çalışarak çelişkilerimizi derinleştirmek yerine, farklılıklarımızı ortak bir özgürlük mücadelesinin parçası hâline getirmeliyiz.
Çünkü gerçek özgürlük, herkesin aynı olması değil; hiç kimsenin farklı olduğu için baskıya uğramadığı bir toplumsal düzenin kurulmasıdır.
İrfan KAYA
