İnanç farklılıkları ve toplumsal ayrışma politikaları
Merkezi otoritenin tek bir inanç kimliğini esas alması sonucunda yürütülen politikalar, Cumhuriyet tarihi boyunca farklı dönemlerde ağır provokasyonlar ve toplumsal çatışmalarla kendini göstermiştir. 15 Eylül Işıklı Geceler operasyonlarıyla benzerlik taşıyan politikaların, yakın tarihte de defalarca Kürt Aleviler üzerinde uygulandığı görülmektedir.
1970’li yıllardan itibaren başta Maraş olmak üzere Malatya, Çorum ve Sivas’ta yaşanan olaylar, her defasında onlarca, bazı durumlarda ise yüzlerce insanın hayatını kaybetmesine neden olmuştur.
Bu olayların arka planında, Türk ve Kürt toplum kesimleri arasındaki inanç farklılıklarının derinleştirilmesi ve Alevi toplulukların devletle olan ilişkilerinin bu ayrışma üzerinden şekillendirilmesi amacı bulunduğunu düşünüyorum.
Maalesef devlet, toplumsal ve inançsal farklılıkları kaşıyarak her defasında bir taşla iki kuş vurmayı başarmıştır. Bir yandan toplum kesimleri arasındaki güvensizlik ve düşmanlık duyguları derinleştirilirken diğer yandan merkezi otoritenin bu topluluklar üzerindeki etkisi güçlendirilmiştir.
Bugün de Türkiye metropollerinde ve Kürdistan’da Alevi nüfusun yoğun olarak yaşadığı bazı yerleşimlerde bu politikaların etkilerini görmek mümkündür. Alevi topluluğunun önemli bir kesimi, yaşanan olayların sorumluluğunu merkezi otoritenin politikalarından ziyade Sünni toplum içerisindeki Alevi karşıtlığı üzerinden değerlendirmektedir. Böylece devlet politikalarının ve tarihsel sorumluluğun sorgulanmasının önüne geçilirken toplumsal kesimler arasındaki güvensizlik de devam etmektedir.
Elbette Sünni toplum içindeki Alevi karşıtlığını ve ayrımcı tutumları görmezden gelmek mümkün değildir. Ancak bu tutumların hangi siyasal koşullarda güçlendiğini, devlet politikalarının bu süreçlerdeki rolünü ve toplumsal kutuplaşmanın nasıl üretildiğini de sorgulamak gerekir.
Merkezi otoritenin yürüttüğü politikaların Alevi toplumu üzerindeki etkisi küçümsenemez. Yaşanan acı olaylardan sonra Alevi toplumunun bir kesimi, kendi tarihsel ve toplumsal aidiyetinden giderek uzaklaşmış; inanç kimliğinin arkasına sığınmayı bir korunma yöntemi olarak benimsemiştir.
Oysa inanç kimliği ile ulusal, kültürel ve toplumsal aidiyet birbirini dışlayan kimlikler değildir. Bir insanın Alevi olması, Kürt kimliğiyle kurduğu bağı ortadan kaldırmadığı gibi farklı aidiyetlerin bir arada var olmasına da engel değildir.
Kürt toplumunda son dönemlerde yaşanan ikinci büyük ayrışmanın, özellikle son yıllarda daha görünür hâle gelen Zaza-Kurmanç ayrışması olduğunu düşünüyorum.
Bu ayrışmanın, tarihsel ve toplumsal dinamiklerin yanı sıra devlet politikaları tarafından da beslenmiş olabileceği kanaatindeyim. Buradaki temel mesele, Zazaların ayrı bir kimliğe sahip olup olamayacağı değil; bu kimlik tartışmasının hangi siyasi amaçlarla kullanıldığı ve farklı kimliklerin birbirine karşı nasıl konumlandırıldığıdır.
Bu konuda daha önce kaleme aldığım yazılarımda da görüşlerimi ayrıntılı olarak dile getirmiştim:
Bu yazılarda, Zaza kimliği etrafında yürütülen tartışmaların siyasi boyutlarını ve bu tartışmalardan beslenen çevreleri ele almıştım.
Benim açımdan temel sorun, Zazaların kendi kimliklerini tanımlama hakkı değildir. Her topluluğun kendi dilini, kültürünü ve kimliğini özgürce tanımlama hakkı vardır. Sorun, bu hakkın Kürt toplumunun diğer kesimleriyle karşı karşıya getirilmesi ve ortak siyasi mücadelenin zayıflatılması için kullanılmasıdır.
1970’li yıllardan sonra Kürt ulusal bilincinin yükselişe geçtiği bir dönemde, Zazaların Kürt kimliğinden ayrı bir millet olduğu yönündeki söylemlerin daha fazla gündeme gelmesi tesadüf olarak değerlendirilemez. Bu söylemlerin bir bölümünün, Kürt ulusal hareketini parçalamaya ve zayıflatmaya hizmet ettiği görüşündeyim.
Düne kadar Kürt kimliği içinde değerlendirilen Zazaların, belirli siyasi tartışmalar sonucunda ayrı bir millet olarak tanımlanmaya başlanması, üzerinde düşünülmesi gereken bir gelişmedir. Ancak bu durum, Zaza kimliğinin kendisini veya Zazaların farklı bir kimlik tanımlamasını başlı başına bir ayrışma politikası olarak görmemizi gerektirmez. Asıl sorgulanması gereken, kimliklerin özgürce ifade edilmesi ile bu kimliklerin siyasi amaçlarla birbirine karşı kullanılmasının arasındaki farktır.
Son yıllarda devlet yöneticilerinin söylemlerinde de bu ayrışmayı derinleştirebilecek yaklaşımlara rastlanmaktadır.
Peki, sormazlar mı: Bugüne kadar neredeydiniz?
Bazı araştırmacıların ve misyonerlerin Kürdistan’daki gözlemlerinden hareketle Zazakinin Kurmancîden farklı olduğu sonucuna ulaşılması, kimi çevreler tarafından Zazaların ayrı bir millet olduğu tezinin temel dayanaklarından biri olarak sunulmaktadır. Burada dil farklılığı, doğrudan millet farklılığının kanıtı olarak gösterilmektedir.
Oysa bir dilin başka bir dilden farklı olması, tek başına o dili konuşan topluluğun mutlaka ayrı bir millet oluşturduğu anlamına gelmez. Millet, yalnızca dil üzerinden açıklanabilecek bir kavram değildir. Tarih, kültür, ortak hafıza, toplumsal ilişkiler, öz tanımlama ve siyasi tercihler de bu tartışmanın parçalarıdır.
Nitekim Türk kimliğinin tarihsel çerçevesi içinde değerlendirilen toplulukların dilleri, lehçeleri ve kültürel özellikleri arasında da önemli farklılıklar bulunmaktadır. Buna rağmen bu farklılıklar her zaman ayrı bir milletin varlığına kanıt olarak değerlendirilmemektedir.
Aynı yaklaşımın Kürt toplumu söz konusu olduğunda da tutarlı biçimde uygulanması gerekir. Kürt dili yalnızca Kurmancîden ibaret değildir. Zazakî ile Kurmancî arasındaki dilsel farklılıklar, Kürt toplumunun tarihsel ve toplumsal bağlarının tartışılmasını gerektirebilir; ancak bu farklılıklar üzerinden bütün bir topluluğun kimliğine dışarıdan hükmetmek doğru değildir.
Zazaların tarihsel geçmişi, dilsel özellikleri ve kimlik tanımlamaları üzerine tartışmalar elbette yapılabilir. Ancak binlerce yıllık bir geçmişe sahip olduğu ileri sürülen bir topluluğun, kendi kimliğini ancak yakın dönemde tanımış olabileceği iddiası da ayrıca sorgulanmalıdır. Tarihsel kimliklerin zaman içinde değişmesi ve yeniden tanımlanması, tek başına bir topluluğun millet olma niteliğini kaybettiği anlamına gelmez.
Benim eleştirdiğim yaklaşım, Zazaların kimliklerini özgürce tanımlaması değil; bu tanımlamanın Kürt toplumunun diğer kesimlerine karşı bir siyasi araca dönüştürülmesidir.
Özellikle dikkat çekici olan, bazı çevrelerin kendi kimlik haklarını savunurken aynı mağduriyeti tarihsel olarak paylaşan Kurmançları sorumlu göstermeleri, buna karşılık merkezi otoritenin politikalarını yeterince sorgulamamalarıdır. Böyle bir yaklaşım, sorunun gerçek kaynaklarını tartışmak yerine mağdur toplulukları birbirine karşı konumlandırma tehlikesi taşımaktadır.
Kürt toplumunun farklı kesimleri arasında dil, kültür ve kimlik tartışmalarının yaşanması doğaldır. Ancak bu tartışmaların birbirini yok saymaya, düşmanlaştırmaya veya ortak hak arayışını zayıflatmaya dönüşmesi, bütün toplumsal kesimlerin zararına olacaktır.
Öte yandan Kürt siyasi partilerinin ve örgütlerinin programları da eleştirel bir değerlendirmeye tabi tutulmalıdır. Toplumun farklı inançlarını, dillerini, kimliklerini ve günümüzün değişen ihtiyaçlarını yeterince kapsamayan; somut toplumsal gerçekliklerden uzak kalan programların yeniden ele alınması gerekmektedir.
