6-7 Eylül, Cumhuriyet tarihinin en karanlık gecelerinden biri olarak anılır. Kimi anlatılarda bu olaylar, acı bir ironiyle, “ışıklı geceler” olarak da adlandırılır.
Oysa o gece aydınlanan sokaklar değil, bir toplumun karanlıkta bırakılan vicdanıdır.
Bu ülkede, farklı dönemlerde, farklı adlar ve yöntemlerle uygulamaya konulan politikalar geliştirildi. Kimi zaman güvenlik, kimi zaman millî birlik, kimi zaman devletin bekası, kimi zaman da din ve millet adına…
Fakat sonuç çoğu zaman aynı oldu: Bu coğrafyanın kadim halkları hedef gösterildi; evleri, iş yerleri, ibadethaneleri ve kültürel hafızaları saldırıya uğradı. İnsanlar yalnızca kimlikleri, inançları veya dilleri nedeniyle düşmanlaştırıldı.
Binlerce yıldır bu topraklarda yaşayan halkların kaderine, başkalarının onlar adına karar vermesi istendi.
Rumlar, Ermeniler, Süryaniler, Kürtler, Aleviler ve daha nice topluluk, farklı dönemlerde bu anlayışın ağır bedellerini ödedi.
Bir halkı yok saymak yetmediğinde, o halkın içinden kendisine karşı kullanılabilecek insanlar devşirildi.
Rum, Rum'a; Ermeni, Ermeni'ye; kimi zaman da aynı dili konuşan, aynı kültürel köklerden gelen insanlar birbirlerine karşı konumlandırıldı. Bir insanın kendi köklerinden uzaklaştırılması, kendi halkına karşı kullanılmasının aracı hâline getirildi.
Asıl trajedi de burada başlıyordu: İnsan, kendisini ezen düzenin mağduru olmaktan çıkıp o düzenin gönüllü savunucusuna dönüşebiliyordu.
6-7 Eylül 1955: Bir provokasyonun ardındaki toplumsal yıkım
5 Eylül'ü 6 Eylül'e bağlayan gece Selanik'te, Atatürk'ün doğduğu evin bulunduğu bahçede bir bomba patladı. Olayın ardından Türkiye'de yayılan haberler, özellikle İstanbul'da Rumlara karşı büyük bir öfke dalgasının oluşmasına zemin hazırladı.
Ancak mesele yalnızca bir bomba değildi. Asıl mesele, bu haberin nasıl kullanıldığı, toplumun nasıl harekete geçirildiği ve şiddetin neden önlenemediğiydi.
6-7 Eylül gecesi başta İstanbul olmak üzere Rumların yoğun olarak yaşadığı bölgelerde evler, dükkânlar ve ibadethaneler yağmalandı. Ermeniler ve Yahudiler de saldırılardan etkilendi. İnsanlar dövüldü, öldürüldü, cinsel saldırılara uğradı; mezarlıklar ve kutsal mekânlar tahrip edildi. Binlerce insanın hayatı altüst oldu.
Olaylar, sıradan bir öfke patlaması olarak açıklanamayacak ölçüde örgütlenme, hedef seçme ve yönlendirme tartışmalarını beraberinde getirdi. Siyasi sorumluluk, güvenlik güçlerinin tutumu ve saldırıların önceden hazırlanıp hazırlanmadığı, Türkiye'nin yakın tarihinin en önemli tartışma konuları arasında yer aldı.
Selanik'teki patlamada Oktay Engin'in rolü ve istihbarat bağlantısı hakkındaki iddialar da bu tartışmaların parçasıdır. Engin bu iddiaları reddetmiştir. Buna karşılık, olay sonrasında Türkiye'ye dönmüş, devlet bürokrasisinde çeşitli görevler üstlenmiş ve 1992-1993 yıllarında Nevşehir Valiliği yapmıştır.
Bu tarihsel süreçte insanın zihnini kurcalayan soru şudur:
Bir topluma karşı gerçekleştirilen büyük bir felaketin gölgesinde, olaylarla ilişkilendirilen kişilerin devlet bürokrasisinde yükselmesi, devletin sorumluluğu ve adalet anlayışı hakkında bize ne anlatmaktadır?
Bir gecede mal varlıklarını kaybeden, güvenliğini yitiren ve kendi ülkesinde kendisini yabancı hissetmeye başlayan Rumların yaşadığı travma, birkaç günün ötesine uzandı. Birçok aile Türkiye'den ayrılmak zorunda kaldı. Böylece İstanbul'un çok kültürlü toplumsal dokusu daha da zayıfladı.
1920'lerde ve sonrasında Karadeniz'de yaşanan Rum göçleri, mübadele, şiddet ve demografik dönüşümle birlikte düşünüldüğünde, 6-7 Eylül yalnızca tek bir gecenin hikâyesi değildir. Bir halkın bu coğrafyadaki varlığının giderek daralmasının önemli dönemeçlerinden biridir.
Ancak bütün Rumların aynı biçimde Müslümanlaştırıldığını veya Türkleştirildiğini söylemek tarihsel çeşitliliği göz ardı etmek olur. Kimi insanlar göç etti, kimi kimliğini gizledi, kimi din değiştirdi, kimi de bütün baskılara rağmen kültürel hafızasını korudu.
Aynı zihniyetin başka yüzleri
Bu ülkede yaşananlar yalnızca 6-7 Eylül'le sınırlı değildir.
1934 Trakya Olayları: Edirne, Kırklareli, Tekirdağ ve çevresinde yaşayan Yahudiler tehdit, saldırı ve baskılarla karşılaştı. Çok sayıda Yahudi aile yaşadığı yerleri terk etmek zorunda kaldı. Bir topluluğun güvenliğinin, çoğunluğun milliyetçi duygularına terk edilmesinin ağır sonuçları görüldü.
1937-1938 Dersim Harekâtı: Dersim'de devletin askerî operasyonları sırasında çok sayıda insan öldürüldü; köyler boşaltıldı ve binlerce kişi zorla başka bölgelere gönderildi. Aileler parçalandı, çocuklar ailelerinden koparıldı. Güvenlik ve merkezî otorite adına yürütülen politikaların, bir halkın toplumsal hafızasında nasıl derin yaralar açtığını gösteren örneklerden biri oldu.
1942 Varlık Vergisi: Özellikle gayrimüslim yurttaşlar üzerinde ağır bir ekonomik yük oluşturan uygulama, mülk kayıplarına ve toplumsal eşitsizliklerin derinleşmesine yol açtı. Vergisini ödeyemeyen bazı kişiler Aşkale'de çalışma kamplarına gönderildi. Ekonomik hayatın milliyetçi bir anlayış doğrultusunda yeniden şekillendirilmesinin bedelini yine azınlıklar ödedi.
1964 Rum sürgünleri: Kıbrıs meselesinin giderek sertleştiği dönemde, İstanbul'da yaşayan Yunanistan vatandaşlarının büyük bölümü sınır dışı edildi. Aileler ayrıldı, mülklere ve işlere ilişkin haklar zarar gördü. 1955'in yarattığı güvensizlik, yeni bir göç dalgasıyla daha da derinleşti.
12 Eylül 1980 darbesi ve sonrasındaki baskılar: Kürtçe üzerindeki yasaklar, kimlik ve dil alanındaki kısıtlamalar, siyasi tutuklamalar ve cezaevlerindeki ağır uygulamalar, farklı kimliklerin devletin güvenlik anlayışı içinde nasıl baskı altına alınabildiğini gösterdi.
1990'larda Kürt köylerinin boşaltılması: Çatışmalı ortamda binlerce köy ve mezra boşaltıldı; çok sayıda insan yerinden edildi. Zorunlu göç, yalnızca insanların yaşadığı evleri değil, üretim ilişkilerini, kültürel bağlarını ve kuşaklar arası yaşam düzenini de parçaladı.
Bu örneklerin her birinin tarihsel koşulları, aktörleri ve hukuki niteliği birbirinden farklıdır. Hepsini aynı olaymış gibi değerlendirmek doğru olmaz. Fakat hepsini birlikte düşündüğümüzde şu soruyu sormak gerekir:
Bir devlet, kendi yurttaşlarının bir bölümünü sürekli olarak tehdit, güvenlik sorunu veya millî birliğe engel olarak gördüğünde, o toplumda gerçek bir kardeşlik ve eşit yurttaşlık kurulabilir mi?
Kendi köklerine yabancılaşmak
Beni asıl düşündüren meselelerden biri de budur.
Bir zamanlar kendi halkı da baskıya, dışlanmaya veya kimliğinin inkârına maruz kalmış insanların, sonraki kuşaklarda aynı inkâr siyasetinin en ateşli savunucularına dönüşebilmesi…
Karadeniz'in Rum geçmişi, bu açıdan üzerinde düşünülmesi gereken tarihsel konulardan biridir. Bölgenin tarihî nüfus yapısı, nüfus mübadelesi, din değiştirme, dil kaybı ve kimlik dönüşümleri birbirinden farklı hayat hikâyeleri doğurmuştur. Bugün Karadeniz'de yaşayan herkesin kökenini veya siyasi düşüncesini tek bir kalıba sokmak mümkün değildir.
Ancak şu çelişkiyi tartışmak gerekir: Bir insan, kendi ailesinin veya toplumunun geçmişte yaşadığı acıları unutup benzer acıları başka halklara reva gören bir anlayışın savunucusu olabilir mi?
Kendi geçmişini inkâr etmek, başkasının geçmişini inkâr etmeyi meşrulaştırır mı?
Kendi dilini, kültürünü veya köklerini kaybetmenin acısını yaşayan bir toplumun mensubu, başka bir halkın aynı hakları talep etmesine neden karşı çıkar?
Bunlar yalnızca Karadeniz'e özgü sorular değildir. Kürt, Ermeni, Rum, Arap, Balkan göçmeni veya başka bir topluluğun tarihine bakıldığında da farklı biçimlerde karşımıza çıkabilir.
İnsan bazen kendisine yapılan haksızlığa karşı çıkmak yerine, kendisini ezen güce benzemeyi bir yükselme yolu olarak görebilir.
Bu, yalnızca kimlik meselesi değil; iktidar, korku, aidiyet ve çıkar ilişkileriyle de bağlantılı bir toplumsal olgudur.
Devlet neden kimi insanları ödüllendirir?
Oktay Engin'in daha sonraki bürokratik kariyeri, bu soruyu somutlaştıran tarihsel örneklerden biridir. Burada mesele, tek bir kişi üzerinden bütün bir toplumu mahkûm etmek değil; devletin hangi davranışları ödüllendirdiğini, hangi suçlamaları nasıl ele aldığını ve hesap verebilirliğin nasıl işlediğini sorgulamaktır.
Ortadoğu'nun farklı ülkelerinde de benzer tartışmalarla karşılaşırız.
Saddam Hüseyin'in Irak'ında Halepçe katliamı ve Enfal Harekâtı, devlet şiddetinin Kürtler üzerindeki yıkıcı sonuçlarını ortaya koydu. Suriye'de Hama'da 1982 yılında gerçekleştirilen askerî operasyonlar, merkezî iktidarın muhalefeti bastırmak için başvurabildiği yöntemlerin ağır bir örneğiydi. Türkiye'de ise 6-7 Eylül, Dersim ve 1990'larda yaşanan zorunlu göçler, devlet ile toplum arasındaki ilişkinin ne kadar yıkıcı biçimlere bürünebildiğini gösterdi.
Bu olaylar birbirinin aynısı değildir. Fakat her biri, iktidarın kendisini sorgulanamaz gördüğü ve belirli insan gruplarını düşman olarak tanımladığı koşullarda ortaya çıkan tehlikeleri düşünmemizi sağlar.
Böyle düzenlerde liyakat, bilgi ve vicdan yerine sadakat; adalet yerine itaat; yurttaşlık yerine kimlik hiyerarşisi öne çıkabilir.
Şiddet uygulayanın güçlü, sorgulayanın tehlikeli; itaat edenin makbul, itiraz edenin düşman sayıldığı bir düzende, ahlaki ölçüler tersine döner.
Böylece yalnızca şiddeti uygulayanlar değil, onu alkışlayanlar da düzenin devamına katkıda bulunur.
Güce tapan toplumlar ve suskunluğun bedeli
Gücün karşısında eğilmek, her dönemde farklı gerekçelerle savunulmuştur.
Kimi insan geçimini kaybetmemek için susar. Kimi makam ve mevki uğruna görmezden gelir. Kimi milliyetçilik adına başkasının acısını önemsizleştirir. Kimi de çoğunluğa ait olmanın sağladığı güvenlik duygusuyla adaletsizliği savunmaya başlar.
Fakat bir toplumda asıl çürüme, yalnızca kötülüğün yapılmasıyla başlamaz. Kötülüğün normalleştirilmesi, suçun kahramanlık gibi sunulması ve mağdurun suçlu ilan edilmesiyle derinleşir.
Bir gece Rumların evlerini yağmalayan kalabalık, kendisini vatansever sanabilir. Bir köyü boşaltan görevli, yalnızca emir uyguladığını söyleyebilir. Bir insan, komşusunun dilini yasaklamayı millî birlik olarak görebilir.
Oysa hiçbir bayrak, masum bir insanın evinin yağmalanmasını haklı çıkarmaz. Hiçbir devletin bekası, bir çocuğun ailesinden koparılmasını kendiliğinden meşru kılamaz. Hiçbir milliyetçilik, başka bir halkın insanlık onurundan daha üstün değildir.
Ve hiçbir toplum, kendi tarihindeki suçlarla yüzleşmeden gerçek anlamda özgürleşemez.
Son söz
Bu coğrafyada yaşayan halkların ortak geleceği, birbirlerinin geçmişini inkâr etmek üzerine kurulamaz.
Rumların acısı Rumların meselesi değildir. Ermenilerin uğradığı felaket yalnızca Ermenilerin hafızasına ait değildir. Kürtlerin, Alevilerin, Süryanilerin ve başka toplulukların yaşadıkları da yalnızca kendi iç meseleleri olarak görülemez.
Bunlar, hepimizin birlikte yaşadığı bir ülkenin tarihidir.
Geçmişte yaşananları konuşmak düşmanlık üretmek değil, aynı felaketlerin tekrarlanmasını önlemenin yollarını aramaktır. Devleti eleştirmek devlete düşmanlık değildir. Bir halkın eşitlik talebini savunmak, başka bir halkın hakkını elinden almak anlamına gelmez.
Asıl soru şudur:
Bir insan, kendi halkının geçmişte yaşadığı acıları hatırlarken başka bir halkın bugün yaşadığı acılara da aynı vicdanla yaklaşabiliyor mu?
Eğer yaklaşamıyorsa, orada yalnızca tarihsel bir unutkanlık değil, ahlaki bir sorun da vardır.
Güce tapılan, sorgulamanın cezalandırıldığı, insanın kökeninden dolayı yargılandığı bir coğrafyada bu döngü yeniden üretilebilir.
Bu yüzden 6-7 Eylül'ü anmak, yalnızca geçmişteki bir geceyi hatırlamak değildir.
O geceyi mümkün kılan zihniyeti, kalabalıkları harekete geçiren dili, şiddeti meşrulaştıran siyaseti ve adaleti susturan korkuyu da sorgulamaktır.
Çünkü tarih yalnızca suç işleyenleri değil, o suçu mümkün kılan düzeni ve sessiz kalan vicdanları da sorgulamamızı ister. Irfan Kaya
